به مناسبت ۷ دی، سالگرد رحلت آیت الله سید صدر الدین صدر (ره)؛

sayed-sadr-al-din-sadr-sittingحجت الاسلام شریف رازی گفته است سید صدر برای مخالف هم به همان اندازه پدر بود که برای موافق. دوست و دشمن را نوازش می‌کرد و به همه محبت می‌نمود. درباره این روحیهٔ سید صدرالدین صدر بسیاری سخن گفته‌اند. سید هادی خسروشاهی از مرحوم آیت الله سید محمد علی ابطحی نقل کرده است که با وجود اینکه سید ابطحی شاگرد دیگر بزرگان بوده، اما نزد سید صدر می‌رفته و مشکلات خود را با او در میان می‌گذاشته و با استقبال و گشاده‌رویی صدر مواجه می‌شده است.

شاید همین روحیهٔ مداراجویی سید صدرالدین سبب شد تا گروه مؤتلفه اسلامی وقتی که از تأیید آیت الله بروجردی نا امید شد، خود را وابسته و فرمانبر سید صدرالدین بداند. محمد مهدی عبد خدایی از اعضای فدائیان اسلام، ادعا کرد ترورهایی که توسط فدائیان اسلام صورت می‌گرفت با مجوز مرحوم آیت الله العظمی صدر بوده است. عبد خدایی ضارب مرحوم دکتر حسین فاطمی بود. در هنگام ترور، او تنها ۱۵ سال سن داشت. وی نقل کرده است که مأموریت و آلت ترور مرحوم فاطمی توسط مرحوم سید عبدالحسین واحدی به ایشان داده شده و وقتی از وی در خصوص مجوز شرعی ترور سؤال کرده، پاسخ شنیده است که ما مجوزمان را از آیت الله صدر می‌گیریم. عبد خدایی همچنین نقل کرده است که بعد از انجام عملیات ناموفق ترور و بازداشت و انتقال وی به زندان، پدر ایشان مرحوم آیت الله شیخ عبدالحسین تبریزی از مشهد به آیت الله العظمی صدر نامه نوشته و اعتراض کردند که «این چه کاری است که شما جوانان مردم را تشویق می‌کنید که بروند سران رژیم را ترور کنند؟ اگر این کارها خوب است چرا مجوز نمی‌دهید فرزندانتان بروند این کارها را انجام دهند؟»

این سخنان اما توسط آیت الله علی اکبر صادقی – داماد مرحوم صدر- مورد تردید قرار گرفت. وی در پاسخ به این سخنان گفته بود که روحیه و منش اخلاقی سید صدر اجازهٔ خطور این سخنان به ذهن را هم نمی‌دهد. او گفته بود: «آیت الله صدر به جهت اخلاقی و روحی وضعیتی داشتند که من به نظرم نمی‌آید ممکن باشد ایشان گِرد چنین کارهایی بگردند. البته فداییان اسلام نسبت به آقای بروجردی گرایش مثبتی نداشتند، نسبت به آقای صدر یک جور احساس پدری (فرزندی) داشتند. من نمی‌توانم بر خود هموار کنم که آقای صدر اجازهٔ انجام چنین کاری را به کسی داده باشد؛ خصوصاً به یک بچه که قدرت تشخیص ندارد. مگر تمام تشخیص یک بچه چقدر می‌تواند باشد؟ یعنی یک مرجع تقلید هفتاد و چند ساله بیاید دستور دهد، اجازه دهد یا اسلحه بدهد که یک بچه ده پانزده ساله برود آدم بکشد؟»

عبد خدایی اما در جای دیگری نیز ادعا کرد که نزد آیت الله صدر رفته و از وی این‌گونه شنیده است: «راهی که با نواب صفوی رفته‌ای درست رفته‌ای. ادامه بده». سید رضا صدر فرزند سید صدرالدین ادعا کرده بود: «در میان فرزندان پدرم، آن کس که با فدائیان اسلام رفیق بود من بودم؛ آقا سید موسی صدر، مُصدقی بود». سید رضا صدر روحیهٔ تندتری داشت. او در اواخر عمرِ آیت الله صدر مخالفت‌هایی با بیت آیت الله بروجردی کرده بود که سبب کدورت‌هایی میان این دو بیت شده بود. منش آیت الله صدر اما این‌گونه نبوده و با درشتی‌های فرزندش مخالف بود.

آیت الله صدر، مورد وثوق آیت الله حائری یزدی بود. آیت الله حائری وصیت کرده بود پس از ایشان، سید صدرالدین وصی وی باشد و ادارهٔ حوزه را به عهده بگیرد. سیدِ صدر اما از مرحوم حائری اجازه خواست تا در کنار ایشان، مرحوم آیت الله حجت هم همراهی کنند. پس از درگذشت آیت الله حائری، مرحوم سید محمد تقی خوانساری هم به این دو نفر افزوده شد و ادارهٔ حوزه به مدت هشت سال در اختیار این سه قرار گرفت. از این سه مرجع با عنوان مراجع ثلاثهٔ قم یاد می‌شود. این در حالی بود که در زمان مرحوم حائری، سید صدرالدین در مشهد بوده و آیت الله بروجردی هم در بروجرد ساکن بوده‌اند. با این حال، مرحوم حائری، آیت الله صدر را ارجحیت می‌دهند و از ایشان دعوت می‌کنند تا به قم برود و زعامت را بپذیرد. به نظر می‌رسد سید صدر با توجه به روحیاتی که داشته از برتری خود نسبت به دیگر مراجع ابا می‌کرده و از مرحوم حجت و خوانساری نیز دعوت می‌کند تا امر زعامت را بر عهده بگیرند. سید صدر در پذیرفتن امر آیت الله حائری نیز بسیار اکراه داشته و مرجعیت را نمی‌پذیرفته است.

sayed-sadr-al-din-sadr-face

گفته می‌شود از نظر علمی، مرحوم حجت و خوانساری از سید صدرالدین اعلمیت داشته‌اند، ولی مرحوم صدر جامعیت بیشتری داشته است. مرحوم صدر در ادبیات عرب و تاریخ اسلام نیز صاحب نظر بوده برخلاف آن دو مرجع دیگر که عمدتاً به فقه و اصول حوزوی عنایت داشته‌اند.

به نظر می‌رسد نَسَب خانوادگی و احترامی که سید صدر در میان مردم داشته، برای اینکه به تنهایی امر مرجعیت را بپذیرد کفایت می‌کرده است. روحیهٔ سید صدر اما چنان بوده که بر اتفاق و هم‌دلی میان روحانیت بسیار حساسیت می‌ورزیده و کوچک‌ترین کدورتی را برنمی‌تافته است. شاید همین روحیهٔ وی باعث شد که از پذیرفتن ادارهٔ حوزه به تنهایی سر باز زند. اهتمام او به هم‌دلی میان روحانیت تا بدانجا بود که وقتی میان آیات عظام محمد کاظم خراسانی و سید محمد کاظم یزدی اختلافی در گرفته بود، سید صدرالدین به همراه پدرش سید اسماعیل – که از مراجع زمان خود بود- از کربلا به نجف رفته بود تا میان این دو وفاقی برقرار کند. زمانی که سید صدرالدین در مشهد بود نیز اختلافی میان روحانیت شهر درگرفته بود که سید صدر پادرمیانی کرد و آتش اختلاف را خاموش کرد.

آیت الله شبیری زنجانی در خاطرات خود آورده است که در دوران ریاست آیات ثلاث، مرحوم آیت الله العظمی ابوالحسن اصفهانی که در نجف مرجعیت داشته‌اند، ابتدا اجازه داده بودند مقلدان ایشان وجوهات خود را برای اداره حوزهٔ علمیه قم به آیت الله العظمی صدر بدهند، ولی از مقطعی به بعد اجازهٔ خود را پس گرفتند. حتی بعداً نیز که آیت الله العظمی بروجردی به قم آمدند، دیگر چنین اجازه‌ای صادر نکردند.

این مسئله باعث شده بود ادارهٔ حوزهٔ علمیه قم برای آیت الله العظمی صدر بسیار سخت شود. در این زمان، حوزهٔ قم بعد از حوزهٔ نجف و در مرتبهٔ دوم قرار گرفته بود. نقل شده است که فشار مالی بر سید صدر تا بدانجا بوده که سه دوره نمی‌توانند شهریهٔ طلاب را پرداخت کنند. پس از آن به حالت اعتراض به حرم حضرت معصومه(س) مشرف می‌شود و از حضرت می‌خواهد که اگر خود نمی‌توانید شهریهٔ این طلاب را مهیّا کنید، از برادر خود امام رضا(ع) بخواهید کمک کنند. شب‌هنگام فرد متمولی نزد آیت الله می‌رود و وجوهات شرعیهٔ خود را پرداخت می‌کند و مشکل مالی حوزه نیز مرتفع می‌گردد. پس از آن سید صدر برای عرض تشکر به حرم حضرت معصومه می‌رود.

با وجود این مشکلات بود که عده‌ای از روحانیون و در رأس آن امام خمینی از آیت الله بروجردی دعوت کردند که برای پذیرفتن زعامت به قم مشرف شوند. آیت الله صادقی داماد مرحوم صدر گفته است که آمدن آقای بروجردی به قم، با دعوت آقای صدر صورت نگرفت. بلکه بعد از اینکه این کار صورت گرفته بود آیت الله صدر هم با آن موافقت کردند. روحیات اخلاقی ایشان هم به گونه‌ای بود که مخالفتی با حضور آیت الله بروجردی نکردند.

با آمدن آیت الله بروجردی، سید صدرالدین صدر کرسی تدریس خود و جای نماز را در حرم حضرت معصومه(س) به ایشان واگذار کرد. امام موسی صدر گفته بود: «مقامات آیت الله بروجردی در اثر فداکاری و گذشت پدرم بوده است». آیت الله جعفر سبحانی نیز در واکنش به این برخورد رئوفانهٔ سید صدر گفته بود ایثاری که از آیت الله صدر دیده شد، از هیچ کس دیده نشده بود.

sayed-reza-sadrسید رضا صدر- فرزند ارشد سید صدرالدین- اما واکنش‌هایی نسبت به بیت آیت الله بروجردی نشان داده بود. آیت الله علی اکبر صادقی گفته است خیلی باعث تأسف بود که انتقادهای تند آقای آقا رضا صدر که کمی هم از نظر اخلاقی تند بود و گاهی اوقات زود از کوره در می‌رفت، موجب شد رابطهٔ این دو مرجع (سید صدر و آیت الله بروجردی) از هم جدا شود و مقداری دور از هم قرار بگیرند.

پس از آمدن آیت الله بروجردی به قم، علمای قم گرد ایشان حلقه زدند و رفت‌وآمدها با سید صدر کمتر شد. سید رضا صدر به آیت الله صادقی گفته بود: «از ارادتمندان پدرم، تنها آقای آقا میرزا مصطفی، یعنی پدر من، ارادتش به پدر باقی مانده است بعد از اینکه آقای بروجردی آمدند». آیت الله صدر اما هیچ‌گونه واکنش منفی نسبت به این برخوردها نشان نداده بود و از سر متانت با دیگران مواجه می‌شده است. آیت الله صدر در پاسخ اینکه چرا ریاست را به آیت الله بروجردی واگذار کرده است این آیه را خوانده بود: «تلک الدار الأخرة نجعلها للذین لا یریدون علواً فی الأرض و لا فسادا و العاقبة للمتقین». (قصص، ۸۲)

نام سید صدرالدین بعضاً در میان شاگردان آیت الله میرزا مهدی اصفهانی نیز ذکر شده است. میرزای اصفهانی مؤسس مکتب تفکیک بود و از مخالفان فلسفه و عرفان محسوب می‌شد. اما به نظر می‌رسد حتی اگر حضور آیت الله صدر در محفل میرزای اصفهانی صحت داشته باشد، سید صدر در این زمینه تأثیری از استاد نپذیرفته است. سید صدرالدین مخالفتی با فلسفه و عرفان نداشت. در زمانی که وی ادارهٔ حوزه را بر عهده داشته، امام خمینی هم به تدریس فلسفه در حوزه می‌پرداخته و سید صدر هیچ‌گونه مخالفتی با این امر نمی‌کرده است. در حالی که با حضور آیت الله بروجردی تدریس فلسفهٔ مرحوم امام نیز تعطیل می‌شود. مرحوم بروجردی همچنین به علامه طباطبایی نوشته بود که نباید در حوزه از مباحث فلسفی سخن بگوید. در حالی که این شیوه رفتاری در سید صدرالدین یافت نمی‌شود.

سید صدرالدین از داعیه‌داران تقریب مذاهب بود. وی کتاب «لواء الحمد» را در ۱۲ جلد در راستای تقریب مذاهب نوشته بود. سید موسی صدر نیز این سلوک پدر را به نحو عملی به اجرا گذاشته بود. سید موسی اما در پاره‌ای از مواضع با پدر نیز مخالفت داشت. پدر از مخالفان حضور زنان در ادارهٔ جامعه بود. وی در نامه‌ای به آیت الله بهبهانی نوشته بود: «… تصریح می‌دهم که با آنکه در طرح قانونی لایحه انتخابات که اخیراً از طرف جناب آقای نخست وزیر در معرض افکار عمومی قرار داده شده، صریحاً اجازه مداخله در انتخابات به زن‌ها داده نشده است و این امر از هر جهت مورد تحسین و تقدیر می‌باشد… مداخلهٔ زن‌ها در انتخابات به جهاتی چند مُحرم و غیر مشروع می‌باشد و در کشورهای اسلامی به حول و قوه الهی اجرا نمی‌گردد…». سید موسی صدر اما در لبنان شیوهٔ دیگری را در مواجهه با زنان برگزیده بود و حضور آنان را در اجتماع ترغیب می‌کرد.

sadrs

آیت الله صدر دو بار ازدواج کرد. همسر اول او دخترخاله‌اش بود که در جوانی در عراق درگذشت. پس از آن، وی در مشهد با دختر سید حسین طباطبایی قمی (از مراجع تقلید) ازدواج کرد و صاحب ۱۰ فرزند شد. سید رضا، سید علی و سید موسی صدر فرزندان ذکور وی بودند. از میان دختران او، صدیقه صدر همسر محمد باقر سلطانی طباطبایی است. صادق طباطبایی فرزند اوست. فاطمه طباطبایی همسر مرحوم احمد خمینی هم از دیگر فرزندان صدیقه صدر است. منصوره صدر نیز به ازدواج آیت الله علی اکبر صادقی در آمد. زهره صادقی (همسر سید محمد خاتمی) فرزند اوست. فاطمه صدر هم با سید محمد باقر صدر صاحب کتاب «فلسفتنا» و «اقتصادنا» ازدواج کرد.

آیت الله سید صدرالدین صدر در ۵ دی ماه ۱۳۳۲ در قم درگذشت. آیت الله بروجردی بر پیکر وی نماز خواند. سید صدر در کنار قبر شیخ عبدالکریم حائری در آرامگاه حضرت معصومه(س) به خاک سپرده شد. روحانی وارسته‌ای که تعلقی به دنیا نداشت؛ مرجعی که پدر بود برای همه. و تلک الدار الأخرة نجعلها للذین لا یریدون علواً فی الأرض و لا فسادا و العاقبة للمتقین.

sayed-mousa-sadr-young-portrait-black
امام موسی صدر در سنین جوانی
sayed-reza-sadr-standing
آیت الله سید رضا صدر در سنین جوانی
sayed-reza-old
آیت الله سید رضا صدر

یک دیدگاه دربارهٔ «صدرالدین صدر، سیّدی که پدر همه بود»

  1. محسن کمالیان

    بسیار بسیار زیبا نوشته شده است. دست مریزاد …

پاسخ دهید