• نسخهٔ چاپی
  • همخوان کنید
  • دیدگاه شما

روز پنج‌شنبه، ۲۶ بهمن ۱۳۹۶، نشستی با عنوان «ضرورت اجتهاد اعتقادی در معارف اهل‌بیت(ع)» به همراه رونمایی از موسوعه آیت‌الله میرزا مهدی اصفهانی در مصلی قدس قم و با حضور اساتید حوزوی و دانشگاهی و نیز حضرت حجت‌الاسلام و المسلمین شهرستانی، نماینده‌ی عالی حضرت آیت‌الله‌العظمی سیستانی و همچنین وزیر محترم اطلاعات، حجت‌الاسلام و المسلمین علوی برگزار شد. در این نشست حجج‌الاسلام والمسلمین محمدتقی سبحانی، رضا برنجکار و محمدعلی مهدوی به ارائه‌ی نقطه نظرات خود پرداختند. گزارشی از این جلسه را در ادامه می‌خوانید.

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدتقی سبحانی

این نشست به منظور معرفی مبانی و اصول معارف مکتب اهل­‌بیت(ع) و به‌­یاد مرزداران این حریم تشکیل شده است. یکی از محورهای بزرگ معارف اهل‌بیت(ع) و اندیشه‌­ی امامیه در طول تاریخ، مسأله‌ی کلام و حوزه عقاید و اندیشه اسلامی بوده است و همواره شخصیت­‌های طراز اول جهان تشیع، در کنار دانش فقه که دانش مهم و تأثیرگذار جامعه اسلامی بوده، به حوزه کلام به‌­عنوان دانش اعتقادات و مبانی فکری اسلامی می­‌پرداختند. سهم معارف اهل‌بیت(ع) در میدان کلام امامیه امری است انکارناپذیر و طبیعتاً مانند همه عرصه­‌های فکری، عرصه کلام امامیه و کلام شیعه هم با فراز و فرودهایی مواجه بوده است. در این جلسه می­‌خواهیم در مورد اهمیت پرداختن به میراث اهل‌بیت(ع)، کتاب و سنت به‌­عنوان یکی از محورهای اصلی در تبیین کلام شیعه صحبت کنیم. همه بزرگان امامیه و شیعه در آغاز، در عرصه‌­ی اندیشه­‌ورزیِ اعتقادی، بر دو پایه عقل و نقل به‌­صورت یکسان و هم­روانه تلاش می­‌کردند. برای مثال دو شخصیت طراز اول قرن چهارم و پنجم یعنی شیخ صدوق و شیخ مفید، هر دو به حوزه کلام و عقاید پرداخته‌­اند و البته اختلاف سبک هم داشته‌­اند. جالب این است که هر دو شخصیت بزرگ شیعه، در این نکته اتفاق دارند که برای تبیین عقاید اسلامی و مبانی فکری باید از عقل و وحی به‌صورت یک­سان بهره برده شود و هیچ‌گاه دانش کلام و معرفت را با یک بال عقل یا بال وحی جلو نمی‌­توان برد؛ این سنت قدیم امامیه بوده است. اما هرچه جلوتر می‌­آییم در کلام امامیه می‌­بینیم که نقش وحی، قرآن و سنّت در تبیین اصول اعتقادی کم­رنگ می‌­شود. محققان علت این کم­رنگ‌شدن را در این می‌­دانند که شیعه در عرصه کلام، در مقابل خصم و مخالفان قرار می­‌گیرد و همت بزرگ متلکمان ما اقناع جریان­‌های مخالف و اثبات ادعای امامیه است. طبیعتاً در چنین فضایی ارجاع به معارف اهل‌بیت(ع) در علم کلام، کم­رنگ خواهد بود.

واقعیت موجود در کلام امامیه این است که امروز ما با یک کمبود و نقصان در حوزه معارف اعتقادی و کلامی مواجهیم و آن عبارت از این است که در بعد معارف وحیانی و توجه به کتاب و سنت آن‌چنان که باید، کار جدی و اجتهادی و مبتنی بر اصول و روش‌شناسی صروت نگرفته است. در این جلسه می‌خواهیم ابعادی از این ضرورت و بایسته­‌های پژوهشی و علمی را در این عرصه بیان کنیم.

اما در مورد رونمایی از موسوعه آیت‌­الله میرزا مهدی اصفهانی باید بگویم که متأسفانه در عرصه مباحث اجتهاد فقهی اعتقادی کم‌تر کار کرده‌­ایم و بعد از کتاب گران­‌سنگ کافی که یک جامع بزرگ روایی و شامل اعتقادات اخلاقیات و احکام بود، میراث روایی جامع نداشته­‌ایم و تا آثاری مانند بحارالانوار مجلسی و از آن پس تاکنون با خلأ مواجه بوده‌­ایم. این درحالی است که درحوزه فقه احکام، ما بارها از کتب اربعه گرفته تا وسائل‌­الشیعه و مستدرک و جامع احادیث شیعه، دائم نسخه­‌های مختلف و متکامل‌­تری از منظومه روایات فقهی را گردآوری کرده­‌ایم. امید است که در آینده‌­ی نزدیک، شاهد تأمین پیش‌نیازهای اجتهاد اعتقادی باشیم و در کنار فقهای بزرگ در عرصه فقه احکام، شاهد شخصیت­‌هایی باشیم که درعرصه فقه عقاید کار می‌­کنند و آثار بزرگی را می‌­آفرینند. یکی از شخصیت­‌های بزرگی که در دوره‌­ی معاصر این خلأ را بازشناخت و احساس کرد که باید کاری کرد و گامی در این زمینه برداشت، فقیه اهل‌­بیت(ع) میرزا مهدی اصفهانی، شاگرد بزرگ مرحوم آیت‌الله نایینی بود. وصف این شخصیت بزرگ و کلیه­‌ی اطلاعاتی که از طرف شاگردان، شاهدان و نویسندگان در مورد ایشان آمده را در شناختنامه ایشان گردآوری کرده­‌ایم که این مجموعه، امروز در یک جلد رونمایی و عرضه می­‌شود. در جلد دیگری، اندیشه‌­نامه ایشان را نیز که در قالب مقالات محققان که در مورد این شخصیت نوشته­‌اند، امروز رونمایی می‌­کنیم. کار بزرگی که در طول این سال­‌ها ـ حدود ده سال ـ توسط محققان حوزوی انجام شد این بود که آثار ایشان که متأسفانه تا کنون تصحیح خوبی صورت نگرفته بود را می‌­توانیم  بحمدالله در قالب مجموعه­‌‌ای ده جلدی منتشر نماییم. این مجموعه، شامل بخش‌­های اعتقادی است؛ معارف‌­القرآن در قالب چهار جلد، ابواب­‌الهدی، انوارالهدایه، رساله بدا و قضا و قدر ایشان، ابعاد اعتقادی دارند. رساله ایشان در باب خلقت عوالم شامل نظریه‌­ی ایشان در باب تکوین عالم مبتنی بر آیات و روایات است و در واقع، بخش اصولی آثار ایشان محسوب می‌­شود. خواهشمندم که به اجازه‌نامه‌ای که مرحوم آیت‌­الله نایینی به ایشان داده‌­اند مراجعه کنید؛ این اجازه‌نامه، اولین اجازه‌­ای است که آیت­‌الله نایینی به دست‌خط خودشان نوشته‌­اند و تعابیر آیت‌­الله نایینی، نشان می‌­دهد که ما با یک شخصیت اصولی، فقیه و مجتهد مواجهیم. مرحوم آقابزرگ تهرانی در الذریعه نقل می‌­کنند که وقتی رساله‌­ی کُر ایشان از مشهد به نجف ارسال شد، تعبیر بلندی را آیت‌‌الله نایینی در حق این رساله کردند و این، نشان از جایگاه اجتهادی میرزا مهدی اصفهانی دارد.
سیره و روش حوزه­‌ی علمیه، همیشه مبتنی بر اجتهاد بوده و هیچ‌گاه ما اعتقاد نداریم که عالمی حرف آخر را بزند و باب نقد و گفت‌وگو بسته باشد و از همین رو سعی کردیم آن‌چه که در اندیشه‌­های ایشان ـ اعم از نکته‌­های جدید و افق­‌های نو از معارف بلند کتاب و سنت ـ وجود دارد را جمع‌­آوری و منتشر کنیم. در هر بابی که ایشان وارد شده­‌اند، یک نکته تازه و یک اجتهاد جدید در حوزه­‌ی عقاید را ارائه داده‌­اند. البته ممکن است اصطلاحات و قلم ایشان برای برخی نامأنوس باشد؛ ولی درون آثارشان، اندیشه‌­های بکری وجود دارد که جای تأمل است و می‌تواند به­‌عنوان منبعی برای اجتهاد حوزه‌­های علمیه ‌محسوب شود. امروز از دوازده جلد مرتبط با شخصیت ایشان رونمایی می‌کنیم که ده جلد، آثار خود ایشان و دو جلد هم شناخت­نامه و اندیشه‌­نامه‌ی ایشان است.

حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی راد

اگر در معارف دینی ما، روایات فراوانی با عنوان تفقه در دین وجود دارد، این تفقه، تفقه عام است و اولین و اساسی‌­ترین گام آن بُعد اعتقادی مسأله است و ضرورت دارد که بر پایه آیات و روایات کاوش و تأمل و اجتهاد را آغاز کنیم. در رابطه با جایگاه ائمه(ع) در تبیین و تفسیر آیات، می‌­خواهم این سؤال را مطرح کنم که جایگاه معصومین(ع) در تفسیر قرآن، جایگاه معلمی است یا مفسری؟ برخی از علمای ما جایگاه ائمه(ع) را جایگاه معلمی دانسته‌­اند و برخی هم، جایگاه تفسیری. قریب به اتفاق روایات تفسیری ما آحاد است و سند بخش عمده‌­ی آن، ثقه است. حجیت حدیث ثقه فراتر از فقه است و خبر ثقه در تفسیر جایگاه مهمی دارد و حتماً هم حجیت دارد.

حجت‌الاسلام و المسلمین مهدوی راد: جایگاه معصومین(ع) در تفسیر قرآن، جایگاه معلمی است یا مفسری؟ برخی از علمای ما جایگاه ائمه(ع) را جایگاه معلمی دانسته‌­اند و برخی هم، جایگاه تفسیری. قریب به اتفاق روایات تفسیری ما آحاد است و سند بخش عمده‌­ی آن، ثقه است. حجیت حدیث ثقه فراتر از فقه است و خبر ثقه در تفسیر جایگاه مهمی دارد و حتماً هم حجیت دارد.

برخی از آیات، روایات تفسیری دارند که با جست‌وجو در همه اقوال، نمی‌توانیم به آن تفسیری که بیان شده است، برسیم. یک نمونه­‌ی آن آیه ۲۰۸ سوره بقره است. حدود ۱۰ قول در لفظ «سلم» که در آیه فوق مطرح شده، وجود دارد. آیت‌­الله بلاغی ۱۰ قول از این «سلم» را در آثار خود آورده‌اند که همه­‌ی آن‌ها قابل نقد است. از طرفی دیگر، روایات ما بر این نکته تأکید دارند که منظور از «سلم»، ولایت اهل­‌بیت(ع) است. ضمن این که آیه ۲۰۷ بقره که فرموده «و من الناس من یشتری» که مرتبط با لیلة­المبیت بوده و هم‌چنین در همان شب، پیامبر و حضرت امیر علیهما‌السلام وارد مکه شدند و حضرت علی(ع) در همان شب، بت­‌ها را شکست. هم­چنین در مورد شکستن بت‌ها در این شب، روایات و قرائن زیادی وجود دارد. با این وجود، این امر مهم را مخالفان شیعه و اهل بیت(ع) پنهان کرده­‌اند. یکی از نکات مهم در مسأله‌ی روایات اهل بیت(ع) توسعه معنایی روایات می‌باشد؛ بدین معنا که ائمه(ع) می‌خواهند به ما یاد دهند که چگونه قرآن را تفسیر کنیم. اگر تلاش کنیم که از روایات، قواعد تفسیری استخراج شود، بسیار شایسته خواهد بود.

حجت الاسلام و المسلمین برنجکار

بر اساس آیه ۱۲۲سوره بقره، می‌توان وظایفی را برای علمای حوزه مشخص نمود؛ یکی مشخص‌کردن مکانی است که باید در دین تفقه کنند؛ وظیفه‌­ی دوم علمای حوزه طبق آیه، تبلیغ چیزی است که آموخته‌اند و وظیفه سوم آن‌ها هم این است که آن‌چه را آموخته‌اند، در حکومت اجرا نمایند. دین، اعم از مسائل اعتقادی و اخلاقی است و لازم است در همه عرصه‌های دین و مخصوصاً اعتقادات، تفقه داشته باشیم و البته تفقه در دین هم الزاماتی دارد. یکی از الزامات، این است که تفقه، یک امر روش‌مند است. تفقه در دین که معروف به اجتهاد است، به معنای یک فهم روش­مند است؛ یعنی نیاز به یک سلسله اصول و مبانی روشی دارد. هر بُعدی از مبانی دین، نیازمند اصول مربوط به خود می‌باشد که هنوز کار نشده است و لازم است علم اصول فقه در حوزه اعتقادات نیز تکمیل گردد. هم‌چنین مباحث اعتقادی نیاز به اجتهاد روش‌مند دارد. در غیر این صورت بدون آن ممکن است معنای دیگری از روایات استنباط شود که چه‌بسا صحیح نباشد.

حجت‌الاسلام والمسلمین برنجکار: عقل، هم منبع دین و هم روش دستیابی به معارف دین است و بین وحی و عقل ارتباط گسترده‌­ای متصور است. به بیان دیگر، در اصول اعتقادی، هم عقل نقش دارد و هم وحی و این لازمه این است که در بهره‌برداری از روایات باید از هر دو استفاده شود؛ وگرنه به برداشت ناقصی خواهیم رسید.

در خصوص ارتباط قرآن و روایات با عقل هم باید گفت که عقل نه‌تنها ابزار فهم دین است، بلکه منبع دین نیز می‌باشد. یعنی عقل، هم منبع دین و هم روش دستیابی به معارف دین است و بین وحی و عقل ارتباط گسترده‌­ای متصور است. به بیان دیگر، در اصول اعتقادی، هم عقل نقش دارد و هم وحی و این لازمه این است که در بهره‌برداری از روایات باید از هر دو استفاده شود؛ وگرنه به برداشت ناقصی خواهیم رسید. هنوز در مسائل اعتقادی پیش نرفته‌ایم و در حوزه‌های علمیه از مرحله سطح به درس خارج رسیده‌ایم؛ اما در مباحث اعتقادی هنوز در مرحله سطح باقی مانده‌­ایم و فراتر نرفته‌ایم. هنوز درس خارج توحید،  معاد و کلام را مطرح نکرده‌­ایم و لازم است ابتکاراتی در این خصوص داشته باشیم و یک خلأ بزرگ در حوزه فقهی و اجتهادی در اعتقادات وجود دارد که لازم است برطرف شود.

(تصاویر از پایگاه مطالعاتی کلام امامیه)

پاسخ دهید