ویژه‌نامه آغاز سال تحصیلی حوزه‌های علمیه / ۵

  • علم و اجتهاد
  • نسخهٔ چاپی
  • همخوان کنید
  • دیدگاه شما (RSS)

دروس خارج حوزه علمیه قم در سال تحصیلی جدید که به تدریج از میانه شهریور آغاز شده است، با حضور چند هزار طلبه تشکیل می‌شود. هنوز مشخص نیست که از چه زمانی عنوان «درس خارج» به این مرحله نهایی از تحصیلات حوزوی اطلاق شده است، اما قدر متیقن می‌توان گفت که در یک قرن اخیر از این عنوان استفاده می‌شده و تصویر درس خارج فقه مرحوم آخوند ملامحمدکاظم خراسانی که مرحوم آیت‌الله شیخ محمدحسین غروی اصفهانی (کمپانی) و مرحوم آیت‌الله‌العظمی بروجردی در آن دیده می‌شوند، قدیمی‌ترین تصویر از درس خارج در یک حوزه علمیه شیعه است.

تصویر درس خارج فقه آخوند خراسانی در نجف حضرات آیات غروی کمپانی و بروجردی در سمت چپ آخوند دیده می‌شوند
تصویر درس خارج فقه آخوند خراسانی در نجف (حضرات آیات غروی کمپانی و بروجردی در سمت چپ آخوند دیده می‌شوند)
نمایی دیگر از درس خارج فقه آخوند خراسانی
نمایی دیگر از درس خارج فقه آخوند خراسانی

در حوزه علمیه قم نیز قدیمی‌ترین تصویری که از دروس خارج مراجع بزرگ این حوزه وجود دارد، تصویری از درس خارج مرحوم آیت‌الله‌العظمی سید محمد حجت کوه‌کمری (متوفی ۱۳۳۱ شمسی) است که در ایوان شرقی صحن اتابکی حرم حضرت معصومه(س) در حال تدریس است.

درس خارج مرحوم آیت‌الله حجت در صحن اتابکی
درس خارج مرحوم آیت‌الله حجت در صحن اتابکی

مهم‌ترین دروس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم، در نیم قرن اخیر و پس از ساخت مسجد اعظم قم به ابتکار مرحوم آیت‌الله‌العظمی بروجردی، در شبستان‌های این مسجد برگزار می‌شود. حضرات آیات عظام بروجردی، امام خمینی، گلپایگانی، شریعتمداری، تبریزی و فاضل لنکرانی از مهم‌ترین مراجع تقلید فقیدی بوده‌اند که جلسات درس خارج خود را در این مسجد برپا می‌کرده‌اند. البته برخی از مراجع تقلید نیز به دلایل مختلف از جمله وضعیت مزاجی یا ملاحظات دیگر، دروس خارج خود را در مدرسه فیضیه، مدرسه آیت‌الله‌العظمی گلپایگانی و یا دفاتر خود برپا کرده و می‌کنند. به عنوان نمونه آیت‌الله‌العظمی صافی گلپایگانی اگرچه امسال به دلیل وضعیت مزاجی و کهنسالی، درس خارج خود را تعطیل کرده‌اند، اما تا سال تحصیلی گذشته درس خود را در مدرسه مرحوم آیت‌الله‌العظمی گلپایگانی برپا می‌کردند. مرحوم آیت‌الله‌العظمی بهجت نیز در مسجد خود تدریس می‌کردند و اکنون نیز مراجعی همچون آیت‌الله موسوی اردبیلی در دفتر خود تدریس می‌کنند.

پس از رده مراجع تقلید، دیگر مجتهدین نیز در مدارسی چون فیضیه، دارالشفاء، آیت‌الله گلپایگانی، آیت‌الله بروجردی (خان) و برخی مساجد و حسینیه‌ها جلسات درس خارج فقه و اصول خود را برگزار می‌کنند. آمار نشان می‌دهد که تعداد دروس خارج فقه از دروس خارج اصول بیشتر است، این مسئله یا ناشی از استقبال بیشتر طلاب و روحانیون از مباحث فقهی است و یا نشان از گرایش بیشتر استادان به اولویت دادن جلسات فقهی بر اصولی دارد. تعداد جلسات اصول فقه مراجع و فقهایی که در مسجد اعظم قم تدریس می‌کنند، از سه درس در سال ۹۰ به دو درس در سال جاری رسیده و در مقابل، تعداد جلسات فقه از ۶ جلسه به ۸ جلسه افزایش یافته است. در غالب مدارس و مراکز دیگر نیز تعداد دروس فقه به گونه کاملا محسوسی بیش از دروس اصول فقه است. دو سال پیش در مدرسه فیضیه و دارالشفا ۴۱ درس فقه برگزار می‌شد که اکنون به ۴۷ درس رسیده است، این در حالی است که تعداد دروس اصول فقه هیچ تغییری نکرده است.

table-classes

تحول در دروس خارج فقه و اصول از موضوعاتی است که برخی استادان جوان یا میان‌سال در چند سال اخیر مطرح کرده‌اند. آنها معتقدند که دروس خارج باید از حالت شبیه وعظ و خطابه بیرون بیاید و ارتباط میان استاد و شاگرد پویاتر شود. برخی از این استادان از امکانات مدرن مثل ویدئو پروژکتور و رایانه در هنگام تدریس استفاده می‌کنند. برخی از آنها جزواتی برای فعال‌تر کردن طلاب و شاگردان خود در هر جلسه توزیع می‌کنند و از آنها می‌خواهند درباره موضوعات مورد بحث تحقیقات مختصری ارائه دهند. برخی از آنها نیز برای تشویق طلاب، جوایزی به طلاب فعال و ممتاز خود می‌دهند. همچنین برخی استادان در چند سال اخیر، موضوعات جدیدی همچون «فقه رسانه و ارتباطات» را محور مباحث خود قرار دادند که البته با استقبال چندانی روبه‌رو نشده و شاید بتوان گفت که این روش‌ها در ابتدای راه خود قرار دارند و تثبیت آنها به عنوان یک امر علی‌حده نیاز به مرور زمان دارد.

عکس پیشخوان: رسا

پاسخ دهید